Кога родителите првпат ќе го слушнат зборот аутизам, тие често се соочуваат со чувство на беспомошност. Прашањето „зошто“ останува неодговорено. Со години се веруваше дека аутизмот е првенствено генетски и дека неговиот развој не може да се промени.
Новото истражување на научници од Универзитетот Калифорнија, во Сан Диего, нуди поинаква перспектива. Според нивниот модел, аутизмот не мора да биде однапред запишана судбина во гените. Може да се развие кога одредени биолошки фактори се совпаѓаат во текот на најчувствителниот период на развој, од кои некои се потенцијално променливи.
Студијата е објавена во списанието Mitochondrion и го предлага таканаречениот „модел со три удари“.
Кога трите фактори се совпаѓаат
Научниците објаснуваат дека за развој на нарушувања од аутистичниот спектар е потребно истовремено присуство на три елементи.
Првиот е генетската подложност.
Одредени наследни фактори можат да ги направат клетките на детето поранливи на стрес. Сепак, ова не значи дека детето дефинитивно ќе развие аутизам.
Друг фактор е раниот биолошки стрес, како што се инфекции за време на бременост, посилни имунолошки реакции или изложеност на загадување.
Третиот и клучен елемент е продолженото активирање на таканаречениот клеточен одговор на опасност.
Ова е природен механизам со кој нашите клетки се бранат кога ќе препознаат инфекција или оштетување. Под нормални околности, овој одговор се активира, ја врши својата работа, а потоа се исклучува. Проблемот се јавува кога останува активиран предолго.
Што значи „клеточен стрес“ за развојот на мозокот?
За време на бременоста и првите две до три години од животот, мозокот на детето се развива со неверојатна брзина. Се формираат милиони врски помеѓу нервните клетки. Ова е период на исклучителна чувствителност.
Ако телото на детето е во состојба на биолошка „будност“ долго време, клетките ја пренасочуваат енергијата кон одбрана наместо кон раст и развој. Начинот на кој клетките комуницираат се менува, особено преку хемиски сигнали поврзани со молекулата ATP. Во исто време, функцијата на митохондриите, кои се одговорни за производство на енергија, може да биде нарушена.
Ваквите промени можат да влијаат на формирањето на мозочните мрежи кои се важни за комуникацијата, социјалните вештини и сензорната обработка. Научниците нагласуваат дека однесувањето има биолошка основа. Ако хемијата што го води развојот на мозокот се промени, се менуваат и моделите на однесување.
Зошто е ова важно?
Оваа теорија не го негира генетското влијание. Напротив, потврдува дека гените играат улога, но додава дека тие не се единствениот фактор. Според овој модел, аутизмот се развива кога генетската подложност се среќава со одредени надворешни влијанија и кога клеточниот стрес трае предолго.
Добрата вест е дека два од трите фактори се потенцијално подложни на промена. Токму затоа авторите проценуваат дека со рано препознавање на ризикот и навремена поддршка, значителен процент од случаите би можеле да се ублажат или спречат во иднина.
Важно е да се нагласи, сепак, дека ова е теоретски модел кој бара понатамошни истражувања и клинички испитувања од големи размери.
Што значи ова за родителите?
Оваа студија не сугерира дека родителите се одговорни за аутизмот или дека состојбата е едноставно „спречлива“. Аутизмот е комплексно невроразвојно нарушување со повеќе причини, од кои многу се надвор од контрола на родителите.
Она што го носи оваа студија е надеж дека во иднина, медицината би можела да препознае рани знаци на метаболички стрес, да ги следи бременостите со зголемен ризик и да обезбеди поддршка пред да се развијат симптомите.
Наместо да се бара еден „виновник“, фокусот се префрла на разбирање на деликатната рамнотежа во телото на детето во најраните фази од животот.
Нова насока во разбирањето на аутизмот
Аутизмот сè повеќе се смета за состојба што вклучува имунолошки систем, метаболизам и митохондријална функција, а не само гени и однесување. Таквиот пристап отвора врата за нови форми на рана дијагноза и терапија.
Иако сè уште сме далеку од дефинитивни одговори, оваа студија нè потсетува на нешто важно: развојот на детето е сложен и чувствителен процес, но во исто време и процес во кој раната поддршка може да има длабоко влијание.
Со подобро разбирање на тоа како телото реагира на стрес на рана возраст, еден ден можеби ќе можеме да ублажиме некои од најтешките последици што сега ги сметаме за неизбежни.