Превенција, рано откривање и лекување: Ракот на дојка не значи автоматски најлош исход

Октомври е месец посветен на подигнување на свеста за ракот на дојка, најчестиот карцином кај жените.

Ракот на дојка настанува кога клетките во ткивото на дојката почнуваат да се менуваат и неконтролирано да се размножуваат. Најчесто промените започнуваат во клетките на млечните канали или во жлездите што произведуваат млеко. Со текот на времето, малигните клетки можат да навлезат во околното ткиво и, ако болеста не се открие и лекува, да се прошират преку лимфниот и крвниот систем и во други органи.

Не постои една единствена причина поради која некоја жена ќе добие рак на дојка. Возраста е еден од најважните ризик-фактори, а ризикот расте со годините. Влијание може да имаат и наследните генетски промени, особено мутациите во гените BRCA1, BRCA2 и PALB2, семејната историја на болеста, изложеноста на зрачење, одредени хормонски и репродуктивни фактори, прекумерната телесна тежина, консумирањето алкохол и физичката неактивност. Сепак, важно е да се знае дека голем дел од жените кај кои се дијагностицира рак на дојка немаат познат специфичен ризик-фактор освен возраста и полот.

Еден од најпознатите знаци е нова грутка или задебелување во дојката, најчесто без болка. Но, промената не мора секогаш да биде грутка. Знак за проверка може да биде и промена на големината или формата на дојката, вовлекување или промена на брадавицата, промени на кожата како црвенило, вдлабнување или изглед сличен на кора од портокал, како и необичен или крвав исцедок од брадавицата. Отечени лимфни јазли под пазувата исто така можат да бидат знак дека треба да се направи лекарска проценка.

Сепак, секоја промена на дојката не значи рак. Поголемиот дел од грутките во дојката не се малигни. Но, секоја нова и необична промена треба да ја процени лекар, особено ако не исчезнува или се зголемува. Токму затоа раното откривање е толку важно – малите тумори кои не се прошириле во околните лимфни јазли многу полесно се лекуваат.

Во Македонија, според Националната студија за рак на дојка за периодот 2017–2023 година, во седум години биле регистрирани вкупно 8.547 нови случаи. Од нив 8.489 биле жени, а 58 мажи, што значи дека мажите учествувале со 0,68 отсто од регистрираните случаи, наспроти 99,32 отсто кај жените. Само во 2023 година биле регистрирани 1.325 нови случаи кај жени и 12 кај мажи.

Кај жените, во 2023 година стапката на инциденција стандардизирана според светската популација изнесувала 105,25 случаи на 100.000 жени. Кај мажите стапката била 0,93 на 100.000. Тоа покажува колку е поредок ракот на дојка кај мажите, но не значи дека тие се исклучени од ризик. Светската здравствена организација проценува дека околу 0,5 до 1 отсто од сите карциноми на дојка се јавуваат кај мажи.

Интересно е и тоа што во Македонија најголемиот дел од дијагностицираните жени се на возраст над 50 години. Во периодот 2017–2023 година, од 8.489 жени со рак на дојка, 6.120 биле на возраст од 50 години или повеќе, а 2.369 биле помлади од 50 години. Во 2023 година, од 1.325 нови случаи кај жени, 328 биле кај жени помлади од 50 години, а 997 кај жени на 50 или повеќе години.

Ракот на дојка денес не треба да се гледа како дијагноза која автоматски значи смртен исход. Постојат повеќе видови на ова заболување, а лекувањето зависи од типот на туморот, неговата големина, проширеноста и биолошките карактеристики. Во зависност од случајот, терапијата може да вклучува операција, радиотерапија, хемотерапија, хормонска терапија и таргетирани биолошки лекови. Колку порано е откриен ракот и започне соодветното лекување, толку се подобри изгледите за преживување.

Податоците од Националната студија за рак на дојка покажуваат дека во Македонија, кај лицата дијагностицирани во периодот 2017–2023 година, петгодишното вкупно преживување изнесувало 76,9 отсто. Кај пациентите помлади од 50 години било 89,4 отсто, додека кај оние на 50 и повеќе години 72,1 отсто. Овие бројки се однесуваат на вкупното преживување, а не значат дека 76,9 отсто од пациентите се „излекувани“, бидејќи исходот зависи од стадиумот, типот на туморот и други карактеристики на болеста.

На глобално ниво, Светската здравствена организација нагласува дека раното откривање и навременото лекување значително ја намалуваат смртноста од рак на дојка. Според најновите проценки, во 2024 година во светот биле дијагностицирани околу 2,4 милиони жени, а 694.000 починале од ова заболување. Во земјите со висок приход, речиси девет од десет жени преживуваат најмалку пет години по дијагнозата, што дополнително покажува колку се важни раното откривање и пристапот до квалитетен третман.

Затоа октомври не е само месец за розови панделки и кампањи. Тој е потсетник дека промената во дојката не треба да се игнорира и дека прегледот не треба да се одложува од страв. Мамографскиот скрининг е наменет за откривање на болеста и пред да се појават симптоми, а Светската здравствена организација за жени со просечен ризик препорачува организиран мамографски скрининг на секои две години на возраст од 50 до 69 години. Во Македонија исто така се спроведува национална програма за рано откривање на карциномот на дојка.

Најважната порака е едноставна: ракот на дојка е сериозна болест, но не секоја дијагноза значи најлош исход. Навременото препознавање на промените, прегледот и соодветното лекување можат да направат огромна разлика.